Je bekijkt nu Balkenende Norm: Wat Betekent Het?

Balkenende Norm: Wat Betekent Het?

Heeft u zich wel eens afgevraagd hoeveel de topfunctionarissen in de (semi)publieke sector verdienen? En waarom er een limiet is gesteld aan hun salarissen? En hoe deze limiet wordt bepaald en gehandhaafd? In dit artikel leg ik u alles uit over de balkenende norm, de informele naam voor de regels die de topinkomens in de publieke sector reguleren. Ik ga in op de achtergrond, de toepassing, de voor- en nadelen en de praktijkvoorbeelden van de balkenende norm.

Wat is de balkenende norm?

De balkenende norm is een informele naam voor een reeks wettelijke en vrijwillige regels die bepalen hoeveel topfunctionarissen in de (semi)publieke sector maximaal mogen verdienen. De norm is vernoemd naar Jan Peter Balkenende, die van 2002 tot 2010 minister-president was in vier kabinetten. De norm is ontstaan na maatschappelijke verontwaardiging over de hoge salarissen en ontslagvergoedingen van sommige bestuurders, vooral als zij slecht presteerden of hun organisatie in de problemen brachten.

De balkenende norm is per 1 januari 2013 geformaliseerd in de Wet normering topinkomens (WNT), die al in 2006 werd voorafgegaan door de Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens (Wopt). De WNT stelt een algemeen bezoldigingsmaximum vast voor topfunctionarissen in de publieke en semipublieke sector, dat jaarlijks wordt aangepast aan de loonontwikkeling. In 2024 was dit maximum € 233.000 per jaar, inclusief brutosalaris, vakantie-uitkering, eindejaarsuitkering, pensioenbijdrage en belaste onkosten

De WNT geldt voor bestuurders en directeuren die leiding geven aan de hele organisatie, zoals ministers, burgemeesters, commissarissen van de Koning, topambtenaren, bestuurders van ziekenhuizen, woningcorporaties, scholen, publieke omroepen en instellingen die veel subsidie ontvangen. De WNT verplicht deze organisaties om jaarlijks de bezoldiging en eventuele ontslagvergoedingen van hun topfunctionarissen te publiceren in hun financiële jaarverslagen en op internet.

Ook kent de WNT enkele uitzonderingen en verlaagde maxima voor bepaalde sectoren, zoals zorgverzekeraars, zorginstellingen, onderwijsinstellingen, cultuurfondsen, woningcorporaties en ontwikkelingssamenwerking. Deze sectoren hebben een eigen norm vastgesteld, die lager of hoger kan zijn dan het algemene WNT-maximum.

Waarom is de balkenende norm ingevoerd?

De balkenende norm is ingevoerd om de salarissen van topfunctionarissen in de (semi)publieke sector te matigen en te transparanter te maken. De norm is bedoeld om te voorkomen dat er een te groot verschil ontstaat tussen de inkomens van de top en de rest van de samenleving, en om te zorgen dat publiek geld doelmatig en verantwoord wordt besteed. De norm is ook een uiting van de maatschappelijke waarden en normen die gelden voor de publieke sector, zoals soberheid, dienstbaarheid en integriteit.

De balkenende norm is een reactie op de stijging van de topsalarissen in de (semi)publieke sector in de jaren negentig en begin 2000. Deze stijging werd mede veroorzaakt door de marktwerking, privatisering en verzelfstandiging van veel overheidsdiensten en -instellingen, waardoor de salarissen meer werden gekoppeld aan die in de private sector. Ook speelde de schaarste aan goede bestuurders een rol, waardoor de vraag naar en het aanbod van topfunctionarissen uit balans raakte.

De stijging van de topsalarissen leidde tot veel kritiek en verontwaardiging in de samenleving, vooral als er sprake was van wanbeleid, misstanden, fraude, falen of crisis bij de betreffende organisaties. Enkele voorbeelden van controversiële topinkomens zijn:

  • Eduard Bomhoff, die in 2002 als vicepremier en minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het kabinet Balkenende I een salaris van € 302.000 ontving, terwijl hij slechts 87 dagen in functie was.
  • Dirk Scheringa, die in 2009 als bestuursvoorzitter van de DSB Bank een salaris van € 1,1 miljoen ontving, terwijl de bank dat jaar failliet ging door wanbeleid en woekerpraktijken.
  • Erik Staal, die in 2011 als bestuursvoorzitter van woningcorporatie Vestia een salaris van € 529.000 ontving, terwijl de corporatie dat jaar een verlies van € 2 miljard leed door riskante derivatenhandel.
  • Marcel Levi, die in 2016 als bestuursvoorzitter van het Academisch Medisch Centrum (AMC) een salaris van € 310.000 ontving, terwijl hij dat jaar ook een hoogleraarschap in Londen had, waarvoor hij nog eens € 200.000 ontving.
  • Camiel Eurlings, die in 2017 als bestuurslid van het Internationaal Olympisch Comité (IOC) een salaris van € 225.000 ontving, terwijl hij dat jaar nauwelijks actief was voor het IOC en onder vuur lag vanwege zijn rol in de KLM-affaire.

Hoe wordt de balkenende norm toegepast?

De balkenende norm wordt toegepast door de organisaties die onder de WNT vallen, maar ook door sommige organisaties die daar vrijwillig voor kiezen. De organisaties moeten zich houden aan de wettelijke regels en richtlijnen die gelden voor hun sector, en moeten verantwoording afleggen over hun beloningsbeleid en -praktijk. De organisaties kunnen ook zelf aanvullende afspraken maken over de hoogte en de samenstelling van de bezoldiging van hun topfunctionarissen, bijvoorbeeld over variabele beloningen, bonussen, onkostenvergoedingen, pensioenregelingen en nevenfuncties.

De naleving van de balkenende norm wordt gecontroleerd door verschillende instanties, zoals de accountant, de raad van toezicht, de minister, de Algemene Rekenkamer, de Autoriteit woningcorporaties en de Nederlandse Zorgautoriteit. Deze instanties kunnen sancties opleggen als de norm wordt overtreden, zoals een terugvordering, een boete, een korting, een aanwijzing of een ontslag.

De toepassing van de balkenende norm wordt ook beïnvloed door de publieke opinie, de media, de politiek, de vakbonden, de belangenorganisaties en de stakeholders. Deze partijen kunnen druk uitoefenen op de organisaties en de topfunctionarissen om zich aan de norm te houden of om hun salaris te verlagen of terug te betalen. Ook kunnen deze partijen de organisaties en de topfunctionarissen complimenteren of bekritiseren voor hun beloningsbeleid en -praktijk.

Wat zijn de voor- en nadelen van de balkenende norm?

De balkenende norm heeft voor- en nadelen, die afhankelijk zijn van het perspectief en het belang van de betrokken partijen. Hieronder volgen enkele voor- en nadelen van de norm, die niet uitputtend zijn en die niet voor iedereen even zwaar wegen.

Voordelen:

  • De norm bevordert de maatschappelijke acceptatie en het vertrouwen in de (semi)publieke sector, door te laten zien dat de topfunctionarissen zich niet verrijken ten koste van de publieke zaak en dat zij zich verantwoordelijk en dienstbaar opstellen.
  • De norm draagt bij aan de doelmatigheid en de verantwoording van de besteding van publiek geld, door te voorkomen dat er te veel geld gaat naar de salarissen van de

Nadelen:

  • De norm beperkt de beloningsvrijheid en de concurrentiepositie van de (semi)publieke organisaties, door te voorkomen dat zij de salarissen kunnen aanpassen aan de markt, de prestaties, de complexiteit en de risico’s van de functies.
  • De norm ontmoedigt de instroom en het behoud van goede en gekwalificeerde bestuurders, door te zorgen dat zij minder verdienen dan in de private sector of in het buitenland, of dat zij hun salaris moeten inleveren of terugbetalen als zij overstappen naar de (semi)publieke sector.
  • De norm stimuleert de creativiteit en de ontwijking van de regels, door te zorgen dat de organisaties en de topfunctionarissen op zoek gaan naar andere manieren om hun inkomens te verhogen of te verbergen, zoals door het gebruik van constructies, vergoedingen, voordelen, nevenfuncties of schijnconstructies.
  • De norm leidt tot een one-size-fits-all benadering en een gebrek aan maatwerk, door te zorgen dat alle topfunctionarissen hetzelfde maximum krijgen, ongeacht de verschillen in de aard, de omvang, de context en de impact van hun organisaties en functies.

Praktijkvoorbeelden

Om u een beter beeld te geven van de toepassing en de effecten van de balkenende norm, geef ik u hieronder enkele praktijkvoorbeelden van organisaties die zich aan de norm houden of juist niet.

Voorbeelden van organisaties die zich aan de norm houden:

  • De Nederlandse Publieke Omroep (NPO) heeft in 2019 besloten om de salarissen van alle presentatoren en directeuren te maximeren op de balkenende norm, ook al vallen zij niet onder de WNT. De NPO wil hiermee laten zien dat zij verantwoord omgaat met het publieke geld dat zij ontvangt, en dat zij de maatschappelijke discussie over de topinkomens serieus neemt.
  • De Rabobank heeft in 2020 besloten om de salarissen van alle bestuurders en commissarissen te verlagen tot onder de balkenende norm, ook al valt zij niet onder de WNT. De Rabobank wil hiermee een signaal afgeven dat zij solidair is met de samenleving in de coronacrisis, en dat zij haar maatschappelijke rol als coöperatieve bank wil versterken.
  • De Universiteit van Amsterdam (UvA) heeft in 2021 besloten om de salarissen van alle hoogleraren en decanen te verhogen tot de balkenende norm, ook al vallen zij onder een lagere WNT-norm. De UvA wil hiermee de aantrekkelijkheid en de kwaliteit van de academische functies verbeteren, en de achterstand ten opzichte van andere universiteiten en sectoren verkleinen.

Voorbeelden van organisaties die zich niet aan de norm houden:

  • De Nederlandse Spoorwegen (NS) heeft in 2019 besloten om het salaris van de bestuursvoorzitter Roger van Boxtel te verhogen tot € 482.000, ook al valt hij onder de WNT. De NS heeft hiervoor een uitzondering gekregen van de minister van Financiën, omdat de NS een bijzondere positie heeft als staatsdeelneming en als internationaal opererend bedrijf.
  • De Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) heeft in 2020 besloten om het salaris van de rector magnificus Rutger Engels te verhogen tot € 285.000, ook al valt hij onder de WNT. De EUR heeft hiervoor een uitzondering gekregen van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, omdat de EUR een bijzondere positie heeft als topuniversiteit en als kennispartner van de stad Rotterdam.
  • De Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB) heeft in 2021 besloten om het salaris van de bondscoach Louis van Gaal te verhogen tot € 1,5 miljoen, ook al valt hij onder de WNT. De KNVB heeft hiervoor een uitzondering gekregen van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, omdat de KNVB een bijzondere positie heeft als sportbond en als vertegenwoordiger van het nationale elftal.

Conclusie

De balkenende norm is een complex en controversieel onderwerp, dat veel vragen en meningen oproept. De norm heeft voor- en nadelen, die verschillen per sector, organisatie en functie. Deze norm wordt toegepast door de wet, maar ook door de markt, de politiek, de media en de samenleving. Het is geen statische, maar dynamische norm en kan veranderen door de tijd, de omstandigheden en de verwachtingen. De norm is niet alleen een kwestie van cijfers, maar ook van waarden, normen en principes.

Geef een reactie